Kościół św. Marcina w Grywałdzie

Najważniejszym zabytkiem położonego na południowych stokach Lubania w Gorcach Grywałdu jest drewniany kościół pod wezwaniem świętego Marcina. Znajduje się on w środkowej części wsi. Świątynia gruntownie wyremontowana w 2000 roku jest w tej chwili użytkowana okazjonalnie z powodu wybudowania nieopodal nowego kościoła. 

Kościół w Grywałdzie należy do tak zwanych kościółków podhalańskich, ale posiada specyficzną jak na te tereny budowę ponieważ zamiast dachu jednokalenicowego, posiada dwa oddzielne nakrycia nad nawą i prezbiterium. 

O datę budowy kościoła naukowcy prowadza spory. Podaje się tu koniec XV lub początek XVI wieku. Na pewno wiadomo, że zbudowano go na miejscu wcześniejszej świątyni. Niektóre przekazy mówią także o istnieniu to pogańskiej gontyny w czasach zanim tereny te ostatecznie uległy chrystianizacji. Jest to jednak tyko legenda, która nie znajduje potwierdzenia w badaniach.

W początkach XVII wieku kościół został przebudowany i być może tu należy dopatrywać się powodów odmiennej niż w pozostałych kościołach Podhala konstrukcji. Zmieniono bowiem wówczas konstrukcję stropów i dachów.

Kościół jest niewielki ale wyjątkowo piękny. Składa się ze zrębowego prezbiterium i nawy oraz dostawionej do niej słupowo-ramowej masywnej wieży. Zamknięte czworobocznie prezbiterium jest węższe od nawy i posiada od północy dobudowaną zakrystię. Natomiast do nawy od południa przylega niewielka kruchta. W bryle świątyni dominuje masywna wieża z wydatną izbicą oraz sobotami. Całość wieńczy czworoboczna iglica.

Wnętrze kościoła pokryte jest polichromiami z początku XVII wieku. Szczególnie ciekawe jest malowidło znajdujące się za głównym ołtarzem a przedstawiające świętego Michała, który strąca do piekła szatana w postaci niedźwiedzia. W prezbiterium, w ołtarzu bocznym umieszczono XVI wieczny tryptyk z przedstawieniem patrona kościoła, świętego Marcina, który odcina część swojego płaszcza by podać ją żebrakowi. 

Jednak najcenniejszy zabytek grywałdzkiego kościoła najprawdopodobniej przepadł na zawsze. XIV wieczna figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem została zrabowana przez Niemców z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie i do tej pory nie została odzyskana.