Willa Orkanówka

Z Porębą Wielką związana jest postać Władysława Orkana, pisarz i poety okresu Młodej Polski. Jedna z jego powieści „W roztokach”, opisująca gorczańskie krajobrazy przyrównywana jest czasem do słynnej „Puszczy Jodłowej” Żeromskiego. Wychowany w bardzo ubogiej rodzinie, mieszkającej w jednym z wyżej położonych przysiółków Poręby angażował się także w działalność społeczną. Był jednym z założycieli Związku Podhalan.

Władysław Orkan, a właściwie Franciszek Ksawery Smaciarz, bo tak brzmiało jego prawdziwe nazwisko nigdy nie stracił kontaktu z rodzinną wsią. Kiedy otrzymał pierwsze honorarium rozpoczął budowę nowego domu we wsi swojego dzieciństwa. Stanął on nieopodal starej chałupy, na stoku Starmachowskiego Gronia. Orkan nie miał jednak nigdy pieniędzy aby ją wykończyć. Po jego śmierci willa przeszła w ręce pasierba Witolda Folejowskiego, a w latach powojennych została przekazana na potrzeby muzeum. Obecnie znajduje się tu ekspozycja poświęcona piewcy Gorców i Podhala.

Dom stoi w przysiółku Pustka, na zboczu przy zielonym szlaku z Niedźwiedzia na Stare Wierchy. Jest to piętrowa willa w stylu zakopiańskim. Władysław Orkan zatrudnił do jej zaprojektowania zakopiańskiego architekta Andrzeja Galicę. Wszystkie roboty drzewne wykonywał jednak miejscowy cieśla, którego wcześniej pisarz zabrał do Zakopanego, żeby ten nauczył się w jaki sposób ma wybudować jego dom. Drewniana, zbudowana na zrąb willa ze spadzistym dachem i werandą nie jest budowlą typową dla tych terenów ale doskonale wpisuje się w krajobraz. Razem ze stodołą i studnią tworzy zagrodę. Do domu prowadzi aleja jaworowa, którą Orkan zasadził po powrocie z I wojny światowej. Przy jej początku stoi niewielka kapliczka Matki Bożej z Lourdes, którą ufundowała jego matka.

Wnętrze Orkanówki w dużej części wyposażone jest w sprzęty, które stały tu jeszcze za życia Orkana. Prezentowany jest wystrój willi z zachowanym pokojem Matki i gabinetem. W tym drugim zgromadzono ponadto pamiątki po pisarzu i jego rzeczy osobiste. W pokoju narożnym z kolei mieści się ekspozycja poświecona rozwojowi twórczości Orkana, a w jadalni wystawa dokumentująca dzieje Związku Podhalan, do którego założycieli należał. Kuchnia, choć brak w niej sprzętów oryginalnie się tu znajdujących stanowi przykład typowego zagórzańskiego pomieszczenia i pomyślana jest jako ekspozycja etnograficzna. Wszystkie sprzęty i wyposażenie pochodzi z okolicznych domów.         

Odwiedziny w Willi Orkanówka jest przyjemnym akcentem podczas gorczańskich wędrówek. Można zboczyć tu na chwilę podczas wycieczki w góry lub przyjść gdy pogoda nie zacheca do dalszych spacerów.